POR SAN VICENTE DO PINO, EN MONFORTE DE LEMOS

     

Hai uns días mandei unha felicitación do Nadal aos monxes da Comunidade Benedictina de Samos e tamén a todos cantos nunha época ou noutra, por máis ou menos tempo, estivemos convivindo coa comunidade monástica de Samos e participando do seu compromiso humano e espiritual. A escultura que vos presentaba en fotografía ofrecía, ao meu ver, coma unha preciosa foto familiar de Xesús neno, a súa mamá María e a súa avoa Ana. Dalgunha maneira era coma unha desas fotos de familia que todos temos, e que de cando en vez nos gusta volver a ver, para recuperar o pasado mediante a lembranza cargada de afecto.

            Algo así foi o que me pasou a min non só ao contemplar a imaxe antedita, senón ao moverme nunha tarde dos primeiros de outubro, cando xa se anda coas vendimas ás voltas, polo interior e polo exterior do que fora mosteiro de San Vicente do Pino, en Monforte, e que hoxe é un parador nacional. A igrexa, grazas a Deus, segue alí, ofrecendo o que ten que ofrecer: a memoria viva de Deus, de Xesús, dos Santos, dos fieis que con maior ou menos devoción nos achegamos para visitala.

            Eramos un grupo duns dez veciños e veciñas os que unha tarde de outubro, despois de visitar Ferreira de Pantón e o mosteiro cisterciense que alí hai e se mantén aberto e vivo grazas á presenza dunha pequena comunidade cisterciense feminina, nos achegamos ao alto de San Vicente en Monforte. Á ilusión e expectativas que todos podiamos levar dentro, eu sumáballe a de velo coma un lugar monástico, no que, por estar vinculado a Samos, eu pasara algúns momentos, non moitos, da miña mocidade. Subindo pola costa do leste, recordaba as viñas que alí foramos vendimar algúns anos, recordaba ao P. Gaspar, que fora o que casualmente, indo a predicar a Pesqueiras, en Chantada, me levara como postulante ao mosteiro de Samos no outono tamén do ano 1960. Xa no interior da igrexa recordarei tamén os rezos no coro alto, cando de mocetes estreabamos latíns e salmos, e algunhas misas celebradas naquela igrexa que eu recordaba como algo maxestoso, escuro e case lúgubre, pero que agora redescubría como luminosa e chea de vida, quizabes porque a luz do poñente se esforzaba por non deixar sen o seu don a ningún dos recantos do templo.

            Fun facendo algunhas fotos que vos ofrezo, máis que nada coma unha santa tentación que vos leve un día a andar tamén os camiños que os meus pés estaban andando, e a vivir as vosas particulares sensacións vendo o que os meus ollos estaban contemplando. Advírtovos que, aínda que crente, e crente convencido por graza de Deus, son tamén algo crítico con formas e maneiras do pasado e do presente relixioso. Crítico, penso eu, porque o amo, e me gusta velo limpo e atraente. Espero que ninguén se moleste polas miñas impresións, que loxicamente son simplemente miñas.

            A situación do mosteiro é envexable; o pracer de inaugurar cada xornada vendo a paisaxe que se ve ollando a calquera dos catro puntos do val de Lemos, debía soster por si só o ánimo dos monxes que aquí viviron; estar tan preto do ceo e tan afastado da terra debía ser igualmente un pracer para quen así entendía as súas aspiracións relixiosas. Non deixo de encantarme eu tamén contemplando por un lado e polo outro o pobo e a bisbarra de Monforte desde este miradoiro natural. Pero o certo é que me molesta enormemente esta íntima vinculación entre poder temporal e vida monástica que se deduce da conxunción do mosteiro, coa torre da homenaxe do antigo castelo do Conde de Lemos e coa que foi morada tamén do Conde de Lemos e hoxe, para máis inri, herdade da duquesa de Alba.

            Así que, para me curar desta pequena rabia interior, entro na igrexa do mosteiro pola pequena porta sur, pola que tamén entra espelida a luz harmoniosa desta tarde de outono. Foi entón cando, como vos dixen, oínme cantar a min mesmo, no medio daquel grupo de postulantes, ou xa novicios, que foramos facer a vendima e que agora rezabamos Vésperas no coro alto. Foi entón tamén cando vin a igrexa con outros ollos, e funme reconciliando con ela, aínda que mantendo a reserva sobre un par de cousas que non me acababan de compracer. As dimensións da igrexa parécenme algo desproporcionadas; unha soa nave con aquela altura parecíame estar pedindo un par de naves laterais, para descargar nelas a sensación de pesadume que me producía.  Lembrábame, como contraste, do equilibrio de liñas e formas, do equilibrio estético que produce a igrexa do mosteiro de Samos, que tantas veces temos andado pola súa pel de pedra e polo seu íntimo de luz e de soños.

E unha sensación tamén próxima ao desconsolo foi a que me produciu a contemplación do altar dedicado á Virxe de Montserrat, nunha capela aberta no cruceiro norte a xeito de ábsida. Unha decoración barroca tan intensa e recargada, e a escaseza da luz fan que a imaxe da Virxe desapareza da vista do devoto, e deba ser case adiviñada no fondo dun exceso de presencias secundarias. Onde está Santa María, branca ou cobreada, onde está a mamá de Xesús, onde está a muller labrega, onde está a señora dos pobres, onde está a que nos leva da man ao Evanxeo de Xesús, á comunidade de Xesús?

Pero dixen que entraba na igrexa para pacificarme e non para enrabecharme aínda máis. Así que, co permiso calado de Santa María, fun andando o resto da igrexa con devoción, con ganas de quentar os ánimos para o fermoso da vida e da fe. Atopei a imaxe que xa vos ofrecín de Santa Ana, María e o neno Xesús, imaxe que a alguén oín bautizar como “Trindade feminina”. É un encanto. Sen querelo case, sen que me vise ninguén, subinme por un momento, eu tamén, a aqueles colos, e de golpe, xa non eran dous os que gozaban dos colos da avoa, senón tres, e a imaxinación tróuxome ao recordo os rostros de centos de persoas coma min, ás que, en duras circunstancias de aperto, lles dera por facer o mesmo, así que deseguida me baixei do colo, por non abusar.

Alí ao pé estaba tamén o San Brais, o da gorxa ferida e curada, o das roscas polo 3 de febreiro, o da devoción popular que cada ano empuxa aos monfortinos e monfortinas a subiren as costas do castelo para o honrar e curar as gorxas que os sabios da saúde non dan curado. Cousas, das que a miña tía Xosefa dicía que ninguén debía moquearse. Eu non me moqueo, por máis que prefiro o mel das mañás que as roscas de San Brais para previr gripes e catarreiras.

Parei un bo anaco de tempo diante do Cristo cravado do cruceiro sur. Gústame moito contemplar as imaxes destes Cristos de corpo enteiro, totalmente humanizados. Chámame aquí a atención o contraste entre un fondo escuro, ameazante, cargado de tebras e mesmo treboadas, e o corpo luminoso do crucificado, luminoso aínda que morto, aínda que sinalado pola dor cos abundantes fíos de sangue que deitan da cabeza, dos pulsos, do costado ferido, dos pés. Que misterio este de que teña que ser con frecuencia a dor, o esforzo abnegado, o traballo duro, con canto máis amor gratuíto mellor, o que abra camiños, o que alumee as tebras! Unha lección en parábola, quizais, dos tempos que estamos vivindo, para os tempos que estamos vivindo. Uninme por un pouquiño de tempo a Santa María e a San Xoán que séculos levan alí  introducidos en tanta dor e tanta esperanza.

E, que grata sorpresa!, alí enfronte San Bieito, o noso San Bieito! De pé, estático, sereno, con cugula moura orlada de trazos marelos, adiantándose á moderna estética das cores, co báculo de abade e pastor de monxes, e coa regra que os regula e encamiña. O Santo está inserido nun retablo que en relevo policromado reproduce varias escenas da vida de San Bieito que todos os que andamos Samos nalgúns tempos recordamos con pracer. O que en Samos pintores diversos puxeron en mantos de cores sobre as paredes do claustro grande, aquí un tallista para min descoñecido, elaborouno en relevo de madeira con graza e enxeño, non carente de certa inxenuidade. Podemos ver o mosteiro mai de Subiaco, e os doce mosteiros menores que fundou San Bieito, segundo narra o seu biógrafo, o papa Gregorio Magno; podemos ver o Bieito mozo que empeza como eremita o seu percorrido de monxe; podemos ver o Bieito tentado revolvendo o seu corpo en tentación sobre un silveiral agresivo; e máis detalles que o tempo escaso non me permitiu resolver. Iso si, busquei e busquei, e non batín co corvo levando o pan no peteiro para desgusto do crego envexoso. Prometín volver con tempo para debullar cada recantiño deste precioso retablo. Lembrei os meus tempos de monxe. E agradecinos.

E fun collendo, na compaña dos meus veciños e veciñas, cara ao fronte do altar maior. O corpo, o espírito tamén, pediume arredarme un pouco cara a atrás para ter unha visión de conxunto dos diferentes elementos que decoran este retablo de estrutura neoclásica. Sobre todo nos tempos da contrarreforma, nos tempos tamén do barroco e do mesmo neoclásico, os retablos convertíanse en catequeses plásticas para comprensión, aprendizaxe, admiración e oración das persoas devotas que se achegaban aos templos sen demasiadas teorías no corpo, pero cunha sensibilidade especial para ler e captar as mensaxes caladas dos mestres da pedra, da madeira, da pintura, das luces, dos contrastes. Era unha representación teatral, aparentemente estática, que a fe das persoas crentes se encargaba de dinamizar, de convertela en vida para as súas vidas. E, senón, sempre quedaba o simple asombro como unha forma primordial de oración, de adoración.

O retablo pareceume precioso, abundante, mesmo algo excesivo na acumulación de motivos. O corpo central está ocupado pola representación do martirio de San Vicente (“Vincenti dabo”, reza a banda superior, rememorando palabras da Apocalipse), patrón da igrexa; debaixo del e sobre do Sagrario, unha imaxe do Santo Neno Xesús que, polo énfase da decoración que o rodea, case lle rouba protagonismo ao mesmo titular do templo. E na parte superior unha representación de María no misterio da súa Asunción, rodeada en semicírculo por figuras de catro doutores marianos; polos laterais, acomodados como ben poden entre as potentes columnas estriadas que lle enmarcan o conxunto, outros catro doutores escribindo afanosamente, suponse, as riquezas dos misterios que a arte representa. Nas paredes de ambos lados do presbiterio procesións de santos, santas e devotas que contemplan tamén e enriquecen a escena.  Quedáronme ganas de volver tamén e de reparar con calma nos mil e un detalles cos que non por casualidade o autor do retablo foi enchendo de vida e de palabra a súa obra. Volverei.

Fun saíndo para fóra da igrexa, xa pacificado. Viramos cara ao leste para contemplar a fronte inexpresiva da mesma igrexa, e a fachada do mosteiro, digna, comedida, austera, no seu corte clásico, coa súa sinxela pero elegante balconada cara á postura do sol, desde a que despedir serenamente cada día as luces cansas do sol. Arriba o escudo, con coroa filigranada, da Congregación de Valladolid –supoño-, á que quedou vinculado tamén o mosteiro despois da reforma dos Reis Católicos. E máis arriba aínda unha escultura en pedra de San Bieito, algo ruda, á que non lle falta nin a cugula, nin o báculo, nin a Regra dos monxes; mesmo aos seus pés quixen adiviñar, en pequeno vulto de pedra entre herbas, a figura do corvo.

Accedín ao interior do mosteiro subindo pola escalinata. Entrei no que fora noutrora portería do mosteiro, lugar de entrada de devotos e peregrinos. Pero, claro, non atopei monxes, e si refinados personaxes atendendo con elegancia as demandas que se lle quixeran facer. Ollei para unha sala da portería, á dereita, e, sobre duns mesados onde o persoal do parador atendía a clientela, ollei unha pintura do San Xerome, o douto e austero monxe biblista, afeito a conversar do divino cos monxes e que agora se vía na obriga de escoitar os refinamentos de quen buscaba hospedaxe neste parador para xente acomodada. Deume pena. Chisqueille un ollo. Entendeume e apuntou un sorriso, que non alongo por medo a ser descuberto nun papel que non era o seu.

Entramos ao claustro. Mesas e cadeiras cómodas para visitantes que quixesen sentar e pararse a conversar tomando algo que se servía desde un espazo monástico convertido en bar. Ollei para o alxibe. Alí estaba calado, serio, obstinado case, sen lle querer dicir a ninguén a nobre e imprescindible función que desempeñara durante centos de anos, garantindo augas aos monxes que lla agradecían como caída do ceo. Non quixen seguir máis. Estábame poñendo de mal xenio. Alí estaban as escaleiras que baixaban ao pequeno refectorio monástico, hoxe convertido seguramente en non me quero imaxinar qué. Non baixei. Tampouco subín pola nobre escaleira que subía ao piso superior, e negueime a pasear, memorando tempos, polas catro alas do claustro de arriba, sinxelo, devoto, familiar. Terá que estar condenado ao esquecemento paulatino e mortal tanto pasado, tanta vida, tantos soños soñados en pedra naqueles espazos abertos ao ceo e aos horizontes longos?

Saín do mosteiro. Alí estaba de novo a torre do castelo. Torre de seguridade para quen vivía e se defendía no pazo do Conde, pero torre de medo e ameaza para o pobo que se estendía polos chans do arredor. Fixeime nela; pareceume verlle un corte na pedra, coma se fose en parte derrubado e logo reconstruído, cousa moi posible, porque os Irmandiños –aqueles antepasados nosos, xente de a pé, forzada e asoballada, farta de abusos-, cando colleron as armas contra os nobres que os abusaban, nun momento inicial foron quen de conquistar castelos de derrubar torres de homenaxe, pero logo, cando chegaron as de perder, houberon de reconstruír con dor e pranto o que antes esborrallaran entre pracer e foliadas. Téñolle moita devoción aos irmandiños; considéroos uns adiantados dos indignados e indignadas de hoxe. Quizabes, sen violencia polo medio, só o espírito dos Irmandiños nos poderá librar da queima que vivimos.

E xa collemos o camiño de volta cara ás rúas da cidade. A nosa estancia en Monforte ía tocando á súa fin. Pero non quixemos despedirnos da cidade sen, unha vez máis, botarlle unha ollada ao colexio da Compañía, espléndido, onde desde tempos moi vellos, a ciencia quíxose facer irmás da relixión e a relixión da ciencia para buscar camiños novos que levasen a unha sociedade nova, xusta, fraterna. Os mozos e mozas ían e viñan, entraban e saían daquela casa do saber. Ao lonxe a figura do mosteiro, que adiviñei triste, señardosa, morriñenta. Eu tamén o estaba algo. Pero hai que vivir.

Manuel Regal Ledo

NOTA DE EDICIÓN: Recordamos que existe un traductor excelente en el margen derecho de esta página por si alguien desease traducir los textos al español.